درسنامه آموزشی تاریخ (2) کلاس یازدهم انسانی

عصر صفوی یکی از درخشان‌ترین دوره‌های فرهنگ و هنر ایران دوران اسلامی به شمار می‌رود. در این عصر، ایرانیان در صنعت، هنر، معماری و برخی شاخه‌های علوم پیشرفت شایانی کردند و آثار عظیمی از خود به جا گذاشتند. در این درس، شما با بررسی شواهد و مدارک تاریخی، برجسته‌ترین دستاوردهای فرهنگی و تمدنی دورۀ صفوی را شناسایی و ارزیابی خواهید کرد.

زمینه‌های شکوفایی فرهنگ و هنر

صفویان با ایجاد وحدت سیاسی، یکپارچگی جغرافیایی و انسجام اجتماعی در ایران، زمینهٔ مناسبی برای توسعه و شکوفایی فرهنگی و تمدنی فراهم آوردند. علاوه بر آن، رسمیت یافتن و استقرار مذهب شیعهٔ دوازده امامی، تأثیرات عمیقی بر همهٔ ابعاد جامعه گذاشت؛ به گونه‌ای که علم، آموزش، فرهنگ و هنر ایرانی، تحت تأثیر آموزه‌های شیعی، جلوه‌های گوناگونی را از خود بروز داد. در این دوره، شاهان و مقام‌های کشوری و لشکری به هنر و معماری و فعالیت‌های علمی و آموزشی بیش از پیش توجه نشان دادند و هنرمندان، صنعت‌گران، معماران و عالمان را تشویق و حمایت کردند. آنان با سفارش ساخت آثار هنری به هنرمندان و صنعت‌گران، نقش فراوانی در شکوفایی هنر ایفا کردند. همچنین در دوره صفوی، سنت وقف در جامعه گسترش یافت و شاهان و سایر ثروتمندان بخشی از ثروت و دارایی خود را وقف امور مذهبی، علمی و آموزشی و ترویج هنر و معماری کردند. افزون بر این، علم دوستی، استعداد و ذوق هنری ایرانیان و میراث علمی، ادبی و هنری ارزشمندی که از دوران قبل به خصوص عصر تیموری باقی مانده بود، تأثیر بسزایی در شکوفایی و غنای فرهنگی و تمدنی دوره صفوی داشت.

تعلیم و تربیت و مراکز آموزشی

علوم و معارف

از آنجا که در زمان تأسیس حکومت صفوی، تعداد عالمان و مراکز علمی شیعی در ایران کم بود، شاهان صفوی به منظور ترویج معارف شیعه و رفع نیازهای مذهبی و حقوقی جامعه، عده‌ای از علمای شیعهٔ جبل عامل لبنان، عراق و بحرین را به ایران دعوت کردند. با ورود این گروه از علما، آموزش علوم دینی، به ویژه معارف شیعی، در ایران گسترش یافت. در این دوره، آموزش ادبیات، حکمت و فلسفه در مراکز مختلفی صورت می‌گرفت.

برخی از محققان ایرانی و اروپایی، عصر صفوی را دوران افول شعر و ادبیات فارسی دانسته‌اند، اما تحقیقات جدید، قطعیت این نظر را مورد تردید قرار داده است. برخی از شاهان صفوی شاعر و حامیان جدی شعرا بودند. از شاعران شاخص عصر صفوی می‌توان وحشی بافقی (د 991 ق)، محتشم کاشانی (د 996 ق) و صائب تبریزی (د 1086 ق) را نام برد.

در دورهٔ صفوی، که با تحولات عظیم علمی در اروپا هم‌زمان بود، علوم تجربی و ریاضیات در ایران رو به افول گذاشت. تنها برخی از متون کهن پزشکی مانند قانون ابن‌سینا و برخی متون قدیمی ریاضی و نجوم در مدارس تدریس می‌شد. نجوم و ستاره‌شناسی نیز با خرافات آمیخته شد و اعتقاد به سعد و نحس در میان عام و خاص رایج بود.

تاریخ‌نگاری در دوره صفوی در سه حوزهٔ تاریخ عمومی، تاریخ محلی و تک‌نگاری ادامه یافت، هر چند به طور کلی نسبت به دورهٔ مغول و تیموری تا حدی دچار افول شد. از مشهورترین آثار تاریخ‌نگاری این دوره می‌توان به کتاب حبیب السیر تألیف غیاث الدین خواندمیر در زمان سلطنت شاه اسماعیل اول، احسن التواریخ تألیف حسن بیگ روملو در زمان سلطنت شاه تهماسب اول و کتاب تاریخ عالم آرای عباسی تألیف اسکندر بیک منشی مربوط به دورهٔ شاه عباس اول اشاره کرد.

مراکز علمی و آموزشی

مدرسه

مدرسه در عصر صفوی مرکزی برای آموزش معارف دینی و دیگر علوم بود. مدارس توسط مقام‌های حکومتی، شخصیت‌های مذهبی و برخی از ثروتمندان خَیّر ساخته و حمایت می‌شد. بیشتر مدارس دارای موقوفاتی بودند که درآمد آن صرف مخارج این گونه مدارس می‌شد. پاره‌ای از وقف‌نامه‌های عصر صفوی نشان می‌دهند که زنان ثروتمند، بخش زیادی از ثروت خود را وقف ادارهٔ مدارس اصفهان کرده بودند. از مدارس معروف عصر صفوی در اصفهان می‌توان به مدرسهٔ چهارباغ، مشهور به مدرسهٔ مادر شاه و مدرسهٔ شیخ لطف اللّه اشاره کرد. به معلمان مدارس، مدرّس می‌گفتند. مدرّسان دستیارانی داشتند که به آنها خلیفه (مبصر) یا مُعید گفته می‌شد و استاد را در امر آموزش کمک می‌کردند. محیط مدارس از نظر طراحی معماری، فضایی آرام و بانشاط برای یادگیری و آموزش بود. به‌طور معمول حیاط وسیع مدرسه به باغچه یا باغ شباهت داشت و نهر آبی در میان آن جاری بود. برخی از زنان و دختران در خانه و زیر نظر والدین و معلمان خصوصی آموزش می‌دیدند. هنرها و صنایع به‌صورت انفرادی زیر نظر استاد، مستقیماً به شاگردان آموخته می‌شد.

علما و دانشمندان

در عصر صفوی در علومی چون فقه، کلام و تفسیر، علمای بزرگی پا به عرصه نهادند. دانشمندانی چون محمدتقی مجلسی (1003 - 1070 ق)، فقیه، محدث و مؤلف کتاب‌های مهمی در حدیث و فقه و فرزند دانشمندش محمدباقر مجلسی (1037 - 1110 ق)، صاحب دائرة‌المعارف بزرگ حدیثی به نام بحارالانوار، از بزرگان عصر خود محسوب می‌شدند. در حوزه فلسفه و عرفان، میرداماد (969 - 1040 ق)، از بنیان‌گذاران مکتب فلسفی اصفهان، صاحب تألیفات ارزشمند و شهرتی بسیار است. یکی از برجسته‌ترین علمای ایران در عصر صفوی، بهاءالدین محمدبن حسین عاملی (953 - 1030 ق) معروف به شیخ بهایی است که در همهٔ علوم دینی و عقلی و طبیعی عصر صاحب نظر بود. از او تألیفات ارزشمندی به جا مانده است. شاخص‌ترین چهره فلسفی عصر صفوی و دوران بعد تا زمان ما، صدرالدین محمد بن قوام شیرازی (979 - 1050 ق)، معروف به صدرالمتألهین و ملاصدرا بود. او که از شاگردان شیخ بهایی و میرداماد بود در فلسفه مؤسس مکتب فلسفی، «حکمت متعالیه» است. ملاصدرا میراث گرانقدر چهار جریان فکری بزرگ اسلامی یعنی فلسفهٔ مشاء، اشراق، کلام و عرفان را به هم درآمیخت و نظام فلسفی نوینی به وجود آورد.

معماری

عصر صفویان یکی از دوره‌های درخشان معماری ایران است. معماری ایرانی در این دوره، با برخورداری از تجارب معماری فاخر عصر تیموری و نیز در سایهٔ ثبات، امنیت و حمایت پادشاهان به ویژه شاه عباس اول، شکوفا شد. شکوه و عظمت بناهایی که در این عصر در سرتاسر ایران به ویژه در اصفهان و قزوین ساخته شده، اعجاب‌آور و تحسین برانگیز است.

یکی از اعضای هیئت اعزامی لوئی چهاردهم، پادشاه مقتدر فرانسه به اصفهان، پایتخت ایران را به واسطهٔ داشتن پل‌های کم نظیر، مسجدهای فیروزه‌ای و پهناور و تناسب و ظرافت خانه‌های مجلل و کاخ‌های شاهانه ستوده است. 

در عصر صفوی نه تنها در اصفهان بلکه در سراسر ایران بناهای زیادی نظیر، مساجد، پل‌ها، مدارس، جاده‌ها، میدان‌ها، کاخ‌ها، باغ‌ها و کاروان‌سراها ساخته شد.

میدان نقش جهان یکی از زیباترین و مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی ایران و جهان و نماد معماری صفوی محسوب می‌شود. این اثر به همت شاه عباس اول ساخته شد و مهم‌ترین ویژگی آن شکوه و عظمت و نیز کاربردهای متنوع بود. از جملهٔ این کاربردها می‌توان به برگزاری جشن‌ها و مسابقات چوگان‌بازی و تیراندازی، باریابی سفرا، سان دیدن از سپاهیان، اجرای نمایش و آتش‌بازی اشاره کرد. از دیگر ویژگی‌های میدان نقش جهان، ارتباط آن با مراکز پر رفت و آمد شهر، یعنی مسجد و بازار بود. کاخ عالی قاپو به عنوان نماد قدرت سیاسی بر این میدان اِشراف داشت. میدان نقش جهان متعلق به دولت و مردم بود. به گزارش سیاحان غربی، در شب عید نوروز میدان نقش جهان مملو از مردم و گروه‌های موسیقی و نمایشی می‌شد.

مسجد جامع عباسی (مسجد امام) یکی از زیباترین و مهم‌ترین مساجدی است که در عهد شاه عباس، به عنوان بخشی از مجموعهٔ میدان نقش جهان طراحی و ساخته شد. هماهنگی در رنگ‌ها و نقش‌های کاشی‌ها و طراحی و معماری بی نظیر، این مسجد را به یکی از مجموعه های عالی معماری صفوی بدل کرده است. در ضلع دیگر این میدان، مسجد شیخ لطف اللّه طراحی و ساخته شده است. مسجد شیخ لطف الله به لحاظ وسعت و ابعاد، کوچک‌تر از مسجد جامع عباسی است، اما از نظر فن معماری و زیباشناسی از آثار بی‌نظیر معماری ایران به شمار می‌رود. از ویژگی‌های شاخص هر دو مسجد، کاشی‌کاری هنرمندانه‌ای است که تحسین و شگفتی هر بیننده‌ای را بر می‌انگیزد.

هنر

نگارگری و خوشنویسی

در دوره صفوی شاهد ظهور برخی مکتب‌های نقاشی و نگارگری و خلق آثار هنری فاخری هستیم که بخشی از آنها امروزه زینت بخش موزه‌های بزرگ جهان است.

شاه اسماعیل با فتح هرات، کمال الدین بهزاد، یکی از نوابغ هنر نقاشی دربار تیموری را با خود به تبریز برد و به ریاست کتابخانهٔ دربار تبریز منصوب کرد. در این کتابخانه کارگاهی وجود داشت که کتاب‌های بسیار زیبایی در آن تهیه می‌شد. بهزاد و شاگردانش با خلق آثار بی نظیر و ترکیب مکتب هرات با عناصر جدید، مکتب جدیدی به نام مکتب تبریز پایه‌گذاری کردند. یکی از شاهکارهای این عصر، کتابت و تصویرگری شاهنامه بود که در زمان شاه تهماسب به پایان رسید و به شاهنامۀ تهماسبی معروف شد. در شاهنامهٔ تهماسبی دویست و پنجاه خُرد نگاره وجود دارد که توسط هنرمندان برجسته‌ای چون سلطان محمد تبریزی، جلال الدین میرک و دیگران به تصویر درآمده‌اند. این اثر همچنین یکی از آثار گرانقدر در زمینهٔ خوشنویسی نیز محسوب می‌شود که توسط خطاطان هنرمندی به رشتهٔ تحریر درآمد.

هنرمندان قزوین در دوره شاه تهماسب، آثار برجسته‌ای پدید آوردند. شاه تهماسب از نقاشان و هنرمندان چیره دست زمان خود بود. مجموعهٔ آثار خلق شده در دومین پایتخت صفوی از ویژگی‌ها و نوآوری‌هایی برخوردار بود که موجب شد سبک نقاشی آنان، به عنوان مکتب نگارگری قزوین نامیده و معروف شود.

هنر نگارگری در دوره شاه عباس اول به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره نقاش بزرگی به نام آقارضا عباسی با طرح‌ها و نوآوری‌های بی‌نظیرش، مکتب اصفهان را پایه‌گذاری کرد. مهم‌ترین نوآوری رضا عباسی در نگارگری این بود که زندگی روزمره عموم مردم و فعالیت اصناف و پیشه‌وران را به تصویر می‌کشید.

در دوره صفوی هنر خوشنویسی در کنار هنر نگارگری به اوج شکوفایی رسید و هنرمندانی چون میرعلی هروی و میرعماد حسنی قزوینی آن را به کمال رسانیدند.

بافندگی

صفویان هنر اصیل فرش بافی ایران را از حالت روستایی و عشایری خارج کردند و به‌صورت یک صنعت ملی درآوردند. در این دوره کارگاه‌های بزرگ فرش بافی تحت نظارت دولت در سراسر کشور و به ویژه در پایتخت ایجاد شد. از آن دوره قالی‌های زیبا و نفیسی باقی مانده است. فرش اردبیل که به سفارش شاه تهماسب اول برای پیشکش به مقبرهٔ شیخ صفی الدین اردبیلی، توسط هنرمندان کاشانی بافته شده است، یکی از شاهکارهای هنری جهان به شمار می‌رود.

برخی از محققان، دوره صفوی را عصر طلایی پارچه‌بافی در ایران شمرده‌اند. در این دوره پارچه‌های متنوع و گوناگونی مثل ابریشم، مخمل، بافت فلزی (زری بافت)، ترمه و قلمکار در کارگاه‌های کاشان، اصفهان، هرات، مشهد، یزد، کرمان و... بافته می‌شد. هر یک از این شهرها در تهیه و تولید پارچه‌ای خاص تخصص داشت. اصفهان، یزد و کاشان از مهم‌ترین کانون‌های پارچه‌های زری بافت بودند و بافندگان کرمان در تولید شال ترمه مهارت داشتند.

فلزکاری

یکی از هنرهای ممتاز و برجستهٔ عصر صفویان هنر فلزکاری بود. در این دوره استفاده از فولاد توسعه بیشتری یافت و ظرافت، خلاقیت و زیبایی در خلق آثار هنری مورد توجه بیشتر هنرمندان این رشته قرار گرفت. بر روی بسیاری از آثار فلزی این دوره، اشعار زیبا و سخنان نغزی خوشنویسی شده است. یکی از ویژگی‌های فلزکاری عصر صفوی، طلاکاری روی فلزات است. این آثار به جز جنبهٔ هنری، موجب رونق تجارت و کسب و کار نیز بودند. بخشی از این آثار امروزه به عنوان گنجینهٔ فرهنگی و تمدنی ایرانیان در موزه‌های معروف جهان جای گرفته و آنها به داشتن این آثار فاخر هنری که جنبهٔ جهانی یافته‌اند، می‌بالند.

عالمان، اندیشمندان و هنرمندان عصر صفویه

نام	رشتۀ علمی و هنری	مکتب	برخی از آثار شاخص
صدرالمتألهین شیرازی	فلسفه	حکمت متعالیه	اسفار اربعه، الشواهد الربوبیه
ملامحسن فیض کاشانی	فقه، حدیث، حکمت و عرفان	-	اَلمحجَّه البَیضاء اصول المعارف لوافی
شیخ بهایی	جامع بسیاری از علوم از جمله ریاضیات	-	خلاصه الحساب، کشکول
محمد حسینی نوربخشی	پزشکی	-	خلاصه التجارب
محمدحسین شفایی	داروسازی	-	تحفه المأمونین
خواجه دهدار شیرازی	تصوف و عرفان	-	رسالۀ توحید
عبدالعلی بیرجندی	نجوم و ریاضیات	-	اسطرلاب
میرعماد حسنی قزوینی	خوشنویسی	سبک میرعماد	سیاه مشق نستعلیق
مقصود کاشانی	قالی‌بافی	-	فرش اردبیل (موزۀ ویکتوریا و آلبرت)
غیاث الدین علی نقشبند یزدی	زری‌بافی	-	پارچه‌های زری‌بافت
کمال الدین بهزاد	نگارگری (مینیاتور)	هرات - تبریز	«وسوسه یوسف» و «ملاقات شاه و درویش» که اولی در کتابخانه قاهره و دومی در کتابخانۀ ملی سن‌پترزبورگ موجود است.
سلطان محمد و فرزندش میرزا علی تبریزی، جلال الدین میرک، سید منصور بدخشانی	نگارگری (مینیاتور)	مکتب قزوین	این هنرمندان برای خلق شاهنامۀ تهماسبی حدود بیست سال زحمت کشیدند.
آقا رضا عباسی	نگارگری (مینیاتور)	مکتب اصفهان	«جوانی با ردای آبی» (محل نگهداری موزۀ هاروارد»، «کتابت» (محل نگهداری موزۀ لندن) و «درویش و جوان» (در موزۀ لوور پاریس)
معین مصور	نگارگری (مینیاتور)	مکتب اصفهان	«پرترۀ رضا عباسی» کتابخانۀ دانشگاه پرینستون، «پیرمرد و جوانان» از مثنوی هفت اورنگ جامی، محفوظ در موزۀ بریتانیا